{"id":1108,"date":"2012-12-12T10:15:02","date_gmt":"2012-12-12T08:15:02","guid":{"rendered":"http:\/\/tehlikedekidiller.com\/?p=1108"},"modified":"2012-12-12T22:13:10","modified_gmt":"2012-12-12T20:13:10","slug":"dil-olumu-ve-ahiska-turkcesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tehlikedekidiller.com\/?p=1108","title":{"rendered":"D\u0130l \u00d6l\u00fcm\u00fc ve Ah\u0131ska T\u00fcrk\u00e7es\u0130"},"content":{"rendered":"

D\u0130L \u00d6L\u00dcM\u00dc ve AHISKA T\u00dcRK\u00c7ES\u0130<\/strong><\/p>\n

Language Death and Ahiska (Meskhetian) Turkish <\/strong><\/p>\n

Minara AL\u0130YEVA<\/strong><\/p>\n

\u00d6zet<\/strong><\/p>\n

\n

\u201cDil \u00f6l\u00fcm\u00fc\u201d bir dilin art\u0131k kimse taraf\u0131ndan konu\u015fulmamas\u0131 anlam\u0131na gelmektedir. Tarih, bir dilin konu\u015fanlar\u0131n\u0131n yok olmas\u0131 veya bir dilin konu\u015furlar\u0131n\u0131n bir ba\u015fka dile ge\u00e7mesi neticesinde olmak \u00fczere iki yolla \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermektedir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde yedi bine yak\u0131n dil bulunmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n y\u00fczde yetmi\u015finden fazlas\u0131n\u0131n, 21. y\u00fczy\u0131l sonunda \u00f6l\u00fcm tehlikesi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalacaklar\u0131 tahmin edilmektedir. \u00d6l\u00fcm tehlikesi s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n, bir dilin yeni ku\u015faklarca \u00f6\u011frenilmedi\u011fi ve onlara aktar\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in sahipsiz kald\u0131\u011f\u0131 noktada ge\u00e7ilmi\u015f oldu\u011fu kabul edilmektedir.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n

Ah\u0131ska T\u00fcrkleri, kendi kimliklerini farkl\u0131 co\u011frafyalarda koruma gayreti i\u00e7erisindedirler. Ancak kendi yaz\u0131 diline sahip olamad\u0131klar\u0131ndan ve d\u00fcnyan\u0131n pek \u00e7ok \u00fclkesinde da\u011f\u0131n\u0131k bir bi\u00e7imde ya\u015fad\u0131klar\u0131ndan dolay\u0131, yeni nesillerin bask\u0131n k\u00fclt\u00fcr\u00fcn dilini \u00f6\u011frenmeye mecbur kalmalar\u0131, ana dilinin zay\u0131flamas\u0131na ve nihayetinde yok olmas\u0131na sebep olabilir.<\/p>\n

\"\"Bir toplumun somut ve soyut k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlerinin, milleti millet yapan b\u00fct\u00fcn unsurlar\u0131n\u0131n en \u00f6nemli ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olan dil; korunmas\u0131 ve canl\u0131 tutulmas\u0131 gereken en ba\u015fl\u0131ca unsurdur. Bug\u00fcn d\u00fcnyada, \u00f6zellikle az n\u00fcfuslu topluluklar\u0131n konu\u015ftuklar\u0131 pek \u00e7ok dil kaybolma tehlikesi alt\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n

Dillerin \u00f6l\u00fcm\u00fc meselesi sadece dilbilimin de\u011fil, sosyolojinin, sosyo-leng\u00fcisti\u011fin ara\u015ft\u0131rma alanlar\u0131ndan biridir.<\/p>\n

\u00d6ncelikle \u015funu belirtelim ki dilin ya\u015famas\u0131, tedricen yok olma s\u00fcrecine girmesi, ger\u00e7ekte dil i\u00e7i bir problem de\u011fildir. S\u00fcmerce, Akadca, Hitit\u00e7e, Urartuca, Trak\u00e7a, Eski Yunanca, Latince, Eski Fars\u00e7a vb. dillerden kalan metinler incelendi\u011finde, bu dillerin modern diller gibi, son derece \u201cgeli\u015fmi\u015f\u201d bir i\u015fleyi\u015f dizgesine ve anlat\u0131m g\u00fcc\u00fcne sahip olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fclecektir. Dicle ve F\u0131rat nehirleri aras\u0131nda uygarl\u0131\u011f\u0131n \u00f6nc\u00fcs\u00fc S\u00fcmerlerin dili \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr. Benzer \u015fekilde modern dillerin do\u011fdu\u011fu \u201czengin\u201d ve \u201ckudretli\u201d pek \u00e7ok \u201cana\u201d dil kaybolup gitmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"Bu durumda fonetik, morfolojik, sentaktik dil sistemi ile dilin \u00f6l\u00fcm aras\u0131nda ili\u015fki yoktur. Dil \u00f6l\u00fcm\u00fc, sosyolojik, siyasal, k\u00fclt\u00fcrel vb. boyutlar\u0131 bulunan bir olgudur.<\/p>\n

Siyasal, sosyo-ekonomik ve sosyo-k\u00fclt\u00fcrel varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n dayanaklar\u0131n\u0131 \u00e7e\u015fitli nedenlerle kaybeden halk\u0131n dili de do\u011fal olarak \u00f6l\u00fcme mahk\u00fbmdur. Sava\u015flar, do\u011fal afetler, asimilasyon politikalar\u0131, b\u00fcy\u00fck felaketler ve g\u00f6\u00e7ler de dil yitimine neden olabilir.<\/p>\n

Yaz\u0131n\u0131n dili savunma ve dilin s\u00f6zl\u00fc niteli\u011fini koruma imk\u00e2n\u0131 yoktur. Bu nedenle dil \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn sosyo-leng\u00fcistik sistem i\u00e7erisinde ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r.<\/p>\n

Di\u011fer bir husus da asimilasyon s\u00fcrecinde dillerin akraba diller ve akraba olmayan diller aras\u0131nda s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde yok olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Akraba olmayan dil i\u00e7inde erime ve yok olma, dil \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ger\u00e7ekle\u015fmesidir. Akraba diller i\u00e7inde erime ise dillerin varyantla\u015fma ve birle\u015fme s\u00fcre\u00e7lerinin do\u011fall\u0131\u011f\u0131 nedeniyle dil \u00f6l\u00fcm\u00fc olarak de\u011ferlendirilemez.<\/p>\n

\"\"Ah\u0131ska de\u011fi\u015fkesi, bir a\u011f\u0131z veya leh\u00e7e olarak Genel T\u00fcrk\u00e7enin, daha sonra Osmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin etkisi alt\u0131nda geli\u015fmi\u015f, fakat tarih\u00ee olaylar, de\u011fi\u015fen s\u0131n\u0131rlar ve g\u00f6\u00e7ler, siyasal haritalar gibi dil haritalar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesini de zorunlu k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bug\u00fcn Ah\u0131ska T\u00fcrkleri da\u011f\u0131n\u0131k bir \u015fekilde T\u00fcrkiye, Kazakistan, K\u0131rg\u0131zistan, \u00d6zbekistan, Azerbaycan, Rusya ba\u015fta olmak \u00fczere G\u00fcrcistan, Ukrayna ve Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nde da\u011f\u0131n\u0131k diasporalar halinde ya\u015famaktad\u0131rlar.[1]<\/a> Orta Asya\u2019n\u0131n farkl\u0131 b\u00f6lgelerine s\u00fcr\u00fclen Ah\u0131ska T\u00fcrklerinin de\u011fi\u015fkelerindeki de\u011fi\u015fmeler do\u011fal olarak daha farkl\u0131 nitelikler g\u00f6stermektedir. T\u00fcrk topluluklar\u0131 i\u00e7erisinde herhangi bir siyasal stat\u00fcye sahip olmayan T\u00fcrk topluluklar\u0131 aras\u0131nda yer alan Ah\u0131ska T\u00fcrkleri dillerini ev i\u00e7i dili olarak resm\u00ee destek ve stat\u00fcden yoksun bi\u00e7imde kullanm\u0131\u015f olsalar da birlikte ya\u015fad\u0131klar\u0131 co\u011frafyalardaki halklar\u0131n akraba ve akraba olmayan bask\u0131n dillerle temas i\u00e7inde bulunmu\u015f ve bu dillerden belirli \u00f6l\u00e7\u00fclerde etkilenmi\u015flerdir.<\/p>\n

Ah\u0131ska T\u00fcrk\u00e7esi s\u00fcrg\u00fcnden beri T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esi, Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esi, Kazak T\u00fcrk\u00e7esi, \u00d6zbek T\u00fcrk\u00e7esi, K\u0131rg\u0131z T\u00fcrk\u00e7esi ile dilbilimsel temas i\u00e7indedir. Burada yak\u0131nl\u0131k derecesi, di\u011fer diller i\u00e7inde erime hususunda belirleyicidir. Ah\u0131ska de\u011fi\u015fkesi O\u011fuz etno-k\u00fclt\u00fcrel sistemi i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esi veya T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esi i\u00e7inde daha h\u0131zl\u0131 erimeye meyillidir.<\/p>\n

\"\"Prestijli T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esi erime riskinin en y\u00fcksek oldu\u011fu O\u011fuz dilidir. O\u011fuz grubunda yer alan Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esi de e\u011fitim, dilbilimsel, co\u011fraf\u00ee, siyasal ve demografik ko\u015fullar vb. nedenlerle Ah\u0131ska T\u00fcrk\u00e7esiyle temasta bask\u0131n dil konumundad\u0131r ve dolay\u0131s\u0131yla Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esi Ah\u0131ska de\u011fi\u015fkesi i\u00e7in ikinci derecedeki \u201crisk\u201d unsurudur.<\/p>\n

Kazakistan\u2019da, K\u0131rg\u0131zistan\u2019da ve \u00d6zbekistan\u2019da durum daha farkl\u0131d\u0131r. Bu co\u011frafyalardaki T\u00fcrk leh\u00e7eleri K\u0131p\u00e7ak ve Karluk grubunda yer almaktad\u0131rlar. Dolay\u0131s\u0131yla Ah\u0131ska T\u00fcrk\u00e7esinin bu dillerden T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esi ve Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esine oranla dilbilimsel olarak etkilenmesi daha yava\u015f ve tedrici bir s\u00fcre\u00e7tir.<\/p>\n

Rusya\u2019da ya\u015fayan Ah\u0131skal\u0131lar i\u00e7in ise durum \u00e7ok daha farkl\u0131d\u0131r. Rusya\u2019daki Ah\u0131skal\u0131lar Rus\u00e7a e\u011fitim g\u00f6rmekte, aile i\u00e7inde dahi ana diline \u00f6nem verilmemektedir.<\/p>\n

\"\"Son zamanlarda Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019ne g\u00f6\u00e7 eden Ah\u0131skal\u0131lar, Ah\u0131ska T\u00fcrk\u00e7esini pek kullanmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in bu de\u011fi\u015fkenin kaybolma riskinin \u00e7ok y\u00fcksek oldu\u011fu ifade edilmektedir.<\/p>\n

Bug\u00fcn da\u011f\u0131n\u0131k bir \u015fekilde T\u00fcrkiye, Kazakistan, K\u0131rg\u0131zistan, \u00d6zbekistan, Azerbaycan, Rusya ba\u015fta olmak \u00fczere G\u00fcrcistan, Ukrayna, Amerika Birle\u015fik Devletlerinde de hayatlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren Ah\u0131skal\u0131lar\u0131n bulunduklar\u0131 ko\u015fullar, onlar\u0131n Ah\u0131ska de\u011fi\u015fkesinin aile i\u00e7inde dahi edinilememesine yol a\u00e7maktad\u0131r. Baz\u0131 \u00fclkelerde ve b\u00f6lgelerde Ah\u0131ska T\u00fcrk\u00e7esi sadece ebeveynler ve ya\u015fl\u0131 ku\u015faklar taraf\u0131ndan konu\u015fulmaktad\u0131r. Baz\u0131 ailelerde ebeveynler kendi ana dillerini anlayabilmekte, ancak kendi aralar\u0131nda anla\u015fabilecek ve \u00e7ocuklar\u0131na \u00f6\u011fretebilecek \u00f6l\u00e7\u00fcde konu\u015famamaktad\u0131rlar.<\/p>\n

Sovyetler Birli\u011finin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra Ah\u0131skal\u0131 T\u00fcrklerin \u00e7o\u011fu \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esiyle e\u011fitim g\u00f6rmeleri i\u00e7in bulunduklar\u0131 \u00fclkelerdeki T\u00fcrk liselerine, y\u00fcksek \u00f6\u011frenim i\u00e7in ise T\u00fcrkiye\u2019ye g\u00f6ndermektedirler. T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan gen\u00e7 nesiller tamam\u0131yla T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esiyle konu\u015fmakta, ebeveynlerin \u00e7o\u011fu da ayn\u0131 \u015fekilde T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esiyle konu\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131rlar.<\/p>\n

Bir dilin ya\u015fayabilmesi i\u00e7in \u00f6nemli olan baz\u0131 etkenler vard\u0131r. Bu etkenler en az\u0131ndan birka\u00e7\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesi, dilin tehlike alt\u0131na girmesi riskini azaltabilir. Mesela; o dili konu\u015fan halk\u0131n, siyasal, toplumsal vb. bak\u0131mlardan bask\u0131n toplum i\u00e7inde prestijlerini y\u00fckseltmeleri gerekir, o dili konu\u015fan halk\u0131n kendi dillerini yazabiliyor olmalar\u0131 ve e\u011fitim sistemi i\u00e7inde g\u00fc\u00e7l\u00fc yeri olmas\u0131 gerekir.<\/p>\n

\"\"Ah\u0131ska halk\u0131 ana dillerini ya\u015fatabilmesi ve koruyabilmesi i\u00e7in s\u00fcrekli medyada yer almal\u0131, televizyon ya da radyo programlar\u0131, gazete ve dergiler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kendilerini ve sorunlar\u0131n\u0131 anlatmal\u0131; yaz\u0131 dilini olu\u015fturmal\u0131 ve bulunduklar\u0131 co\u011frafyalarda ana dillerinde e\u011fitim taleplerini g\u00fcndeme getirmelidirler.<\/p>\n

Aile her \u015feye kar\u015f\u0131n Ah\u0131ska T\u00fcrk\u00e7esini koruyabilecek yeg\u00e2ne kurumdur. Her ailede Ah\u0131ska a\u011fz\u0131 konu\u015fulmal\u0131, \u00e7ocuklara \u00f6\u011fretilmelidir. Ah\u0131ska de\u011fi\u015fkesinin konu\u015furlar\u0131 kendi ana dillerinde \u015fiirler, romanlar, hik\u00e2yeler yazmal\u0131, kendi edebiyat\u0131n\u0131 olu\u015fturmal\u0131d\u0131r. Masallar, hik\u00e2yeler, atas\u00f6zleri vb. gibi bir halk\u0131n edeb\u00ee k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc olu\u015fturan metinler derlenmeli ve bir sonraki nesillere aktar\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Ah\u0131skal\u0131lar\u0131n kendi ana yurtlar\u0131na d\u00f6nmesi, ana dilinde e\u011fitim verilmesi, medyan\u0131n ve yaz\u0131l\u0131 edebiyat\u0131n geli\u015fmesi, Ah\u0131ska T\u00fcrk\u00e7esinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruyabilmesinde en \u00f6nemli belirleyicilerdir.<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

Ah\u0131skal\u0131, Mircevat, Aliyeva Esen, Minara (2011). Bursa\u2019dan Ah\u0131ska Esintileri<\/em>. Bursa: Emin Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

Ertem, Rekin (2012). \u201cDillerin \u00d6l\u00fcm\u00fc\u201d. http:\/\/www.tded.org.tr<\/p>\n

G\u00fcner Dilek, Figen (2006). \u201cTehlikedeki Diller ve Dil \u00d6l\u00fcm\u00fc A\u00e7\u0131s\u0131ndan Altay T\u00fcrk\u00e7esi ve A\u011f\u0131zlar\u0131\u201d. I. Uluslararas\u0131 T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Kurultay\u0131 \u2013 Bildiriler, Cilt II, 9-15 Nisan 2006, \u00c7e\u015fme-\u0130zmir<\/em>. 707-715.<\/p>\n